Πεπτικό σύστημα: Ένα συναρπαστικό ταξίδι μέσα στο σώμα

Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας, τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά — υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, λιπαρά, καθώς και μέταλλα και βιταμίνες — διαχωρίζονται από τις άχρηστες ουσίες, οι οποίες στη συνέχεια επεξεργάζονται από άλλα όργανα και αποβάλλονται. 

Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτή η ζωτικής σημασίας διαδικασία πραγματοποιείται σχεδόν αυτόματα. Το λιγότερο ευχάριστο όμως είναι πως, αν ακόμη και ένα «όργανο» της συμφωνίας της πέψης δεν λειτουργεί σωστά, μπορεί να εμφανιστούν προβλήματα όπως διάρροια, δυσκοιλιότητα, φούσκωμα και γενική δυσφορία.

Τι ακριβώς όμως συμβαίνει στον πεπτικό σωλήνα μας; Ακολουθούμε βήμα προς βήμα την πορεία που διανύει κάθε μπουκιά και κάθε γουλιά μέσα στο σώμα σου. 

Όταν καταπίνεις το φαγητό βιαστικά, χάνεις το σωστό ξεκίνημα της πέψης. 

Ακόμα και στη σκέψη του φαγητού ή με την οσμή ενός λαχταριστού γεύματος, ξεκινά η παραγωγή σάλιου — κυριολεκτικά «τρέχουν τα σάλια». Μαζί με το σάλιο δρα και το πρώτο πεπτικό ένζυμο: η α‑αμυλάση, που αρχίζει τη διάσπαση των υδατανθράκων ήδη από το στόμα.

Μπορείς εύκολα να το διαπιστώσεις αν μασήσεις για αρκετή ώρα ένα κομμάτι λευκό ψωμί· χωρίς καν γλυκιά επάλειψη, θα σου φανεί γλυκό, καθώς οι υδατάνθρακες διασπώνται σε σάκχαρα. Παράλληλα, ξεκινά και η πέψη των λιπών μέσω της λιπάσης  της γλώσσας.

Το καλό μάσημα σημαίνει να δουλεύεις κάθε μπουκιά περίπου 30 φορές με δόντια και γλώσσα, μέχρι η τροφή να μπορεί να καταποθεί φυσικά. Ακόμα και στις σούπες, είναι σημαντικό να «κρατάς» λίγο την τροφή στο στόμα ώστε να προλάβει η αμυλάση να δράσει. Όσο περισσότερο μασάς, τόσο καλύτερα τα ένζυμα του σάλιου διασπούν την τροφή. Ιδιαίτερα οι τροφές με πρωτεΐνη χρειάζονται καλό μάσημα, διαφορετικά δεν διασπώνται σωστά σε αμινοξέα στο λεπτό έντερο.

Παράλληλα, η μάσηση ενεργοποιεί και άλλα όργανα, όπως το πάγκρεας: μόλις η γλώσσα αντιληφθεί γλυκιά γεύση, εκκρίνεται ινσουλίνη — η ορμόνη που επιτρέπει στη γλυκόζη να εισέλθει στα κύτταρα.

Με την κατάποση, η τροφή μεταφέρεται μέσω του οισοφάγου στο στομάχι. Οι μυς του οισοφάγου εκτελούν κυματοειδείς κινήσεις που ωθούν ενεργά την τροφή προς τα κάτω — δεν βασίζονται απλώς στη βαρύτητα. Γι’ αυτό θα μπορούσαμε να καταπιούμε ακόμα και… ανάποδα!

Το στομάχι έχει χωρητικότητα έως δύο λίτρα και ισχυρή μυϊκή δομή. Το πάνω τμήμα λειτουργεί ως αποθήκη, ενώ τα κάτω τμήματα αναμειγνύουν και θρυμματίζουν την τροφή. Στερεά τροφή προωθείται στο λεπτό έντερο μόνο όταν τα σωματίδια γίνουν μικρότερα από 1–2 χιλιοστά — διαδικασία που μπορεί να διαρκέσει έως και επτά ώρες. 
Το νερό εγκαταλείπει το στομάχι γρήγορα, ενώ τα λιπαρά τρόφιμα παραμένουν περισσότερο και συχνά «βαραίνουν» το στομάχι.

Η γαστρική βλεννογόνος παράγει σημαντικές ορμόνες, όπως η γκρελίνη ( ρύθμιση πείνας και κορεσμού), η μοτιλίνη (κινητικότητα στομάχου), η γαστρίνη (παραγωγή οξέος) και η σωματοστατίνη (ρύθμιση πέψης). Το γαστρικό υγρό περιέχει ένζυμα, ηλεκτρολύτες, προστατευτική βλέννα και έναν πολύτιμο παράγοντα: τον ενδογενή παράγοντα (Intrinsic Factor), απαραίτητο για την απορρόφηση της βιταμίνης Β12. 

Συναισθήματα όπως άγχος, φόβος ή ένταση μπορούν να επηρεάσουν τη λειτουργία του στομάχου — γι’ αυτό μερικές φορές νιώθουμε γρήγορα κορεσμό ή ναυτία.

 Στο λεπτό έντερο η πέψη ολοκληρώνεται μέσα σε περίπου πέντε ώρες και τα θρεπτικά συστατικά απορροφώνται στο αίμα μαζί με νερό και ηλεκτρολύτες. Το μήκος του φτάνει τα 3 έως 6 μέτρα. 

Χάρη σε πτυχές, προεκβολές και τα μικροσκοπικά μικρολάχνα, έχει τεράστια επιφάνεια που επιτρέπει μέγιστη απορρόφηση.

Αποτελείται από το δωδεκαδάκτυλο, τη νήστιδα (jejunum) και τον ειλεό (ileum). Εδώ προστίθενται έως 2 λίτρα παγκρεατικού υγρού και έως 750 ml χολής, που ενισχύουν σημαντικά την πέψη. Ο παγκρεατικός χυμός εξουδετερώνει το όξινο περιεχόμενο του στομάχου και περιέχει περισσότερα από 20 ένζυμα.

Οι υδατάνθρακες μετατρέπονται σε γλυκόζη και φρουκτόζη, οι πρωτεΐνες σε αμινοξέα και τα λιπαρά σε λιπαρά οξέα μέσω λιπασών. Τα χολικά άλατα λειτουργούν ως γαλακτωματοποιητές, επιτρέποντας την πέψη των λιπών – όπως ακριβώς το αυγό στη μαγιονέζα «ενώνει» λάδι και ξίδι. 
Η εντερική επιφάνεια απορροφά επίσης μέταλλα, βιταμίνες και περίπου 9 λίτρα υγρών ημερησίως (2 από τρόφιμα και ποτά και 7 από πεπτικές εκκρίσεις).

Οι απορροφημένες ουσίες μεταφέρονται μέσω των αγγείων στο ήπαρ, όπου αποτοξινώνονται και ενδεχομένως αποβάλλονται μέσω της χολής.

Το παχύ έντερο αναλαμβάνει την απορρόφηση νερού, ηλεκτρολυτών και χολικών αλάτων. Η διέλευση μπορεί να διαρκέσει έως και 70 ώρες. Με συστολές, ο εντερικός πολτός ωθείται προς το ορθό.

Η κένωση είναι μία από τις λίγες πεπτικές λειτουργίες που μπορείς να ελέγξεις συνειδητά. Για τους περισσότερους, μία φορά την ημέρα — ή ακόμη και τρεις φορές την εβδομάδα — θεωρείται φυσιολογική.

Η ποιότητα της πέψης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις τροφές που επιλέγεις. Ορισμένες ενισχύουν το πεπτικό σύστημα, άλλες το επιβαρύνουν.

👉 Μάθε περισσότερα για το πώς οι φυτικές ίνες υποστηρίζουν την πέψη.

Πηγές

• [1] Silbernagel, Despopoulos, Degraghun: Taschenatlas der Physiologie, 2018 
• [2] Helga Fritsch et al., Taschenatlas der Anatomie 2, Thieme, 2013 
• [3] Konrad Biesalski et al., Taschenatlas der Ernährung, Thieme